De basiliek van Oudenbosch: Op zoek naar verwondering
Olivier Rieter
Foto's: Maria Dekeling

Mijn reisgezelschap arriveerde na sluitingstijd bij de basiliek van Oudenbosch in het Westen van Noord-Brabant. Van een vriendelijke gids mochten we toch even rondkijken in de grote kerk. Ik ben niet gelovig, maar wel geboeid door religie als cultuurverschijnsel. In deze basiliek wordt geen fysieke macht uitgend, maar wel retorische. Alles wat je waarneemt op een plaats als deze connoteert katholicisme.

Een folly?
​De basiliek is gewijd aan de heiligen Agatha en Barbara. Het gaat om een sterk verkleinde kopie van de Sint Pieter en de Sint Jan van Lateranen in Rome.

Op de website van de basiliek lezen we het volgende:
‘In het Noord-Brabantse Oudenbosch vindt u een grote koepelkerk, waar velen zich over verwonderen. De verwondering is vanwege de grootte van de kerk en vanwege de Romeins aandoende vorm. Het is pastoor Willem Hellemons die in de zestiger jaren van de negentiende eeuw deze merkwaardige kerk heeft laten verwezenlijken. In 1865 is men met de kerk begonnen, met als belangrijkste adviseur, de beroemdste architect uit die tijd: Pierre Cuijpers. De kerk is gebouwd naar voorbeeld van de St. Pieter in Rome en in 1880 geconsacreerd door Mgr. Van Beek, de derde bisschop van Breda.
De voorgevel van de kerk is eerst voltooid in 1892 onder leiding van Prof.Ir. G.J. van Swaay. In 1912 is de kerk in verband met de bijzondere band van de parochie en het kerkgebouw met het Vaticaan en de Paus door Pius X verheven tot “basilica minor”. Na diverse restauraties is de basiliek geworden tot wat zij nu is: een merkwaardige parochiekerk, een weerspiegeling van de grote St. Pieter in Rome, een huis van gebed waar velen zich thuis voelen en een toeristische trekpleister voor mensen uit alle windstreken.’

De eigen website van de basiliek heeft het over een ‘merkwaardige kerk’ en dat is wel een treffende typering. Sommige waarnemers zullen er een folly in zien, een absurd bouwwerk. Maar waar follies geen praktische functie hebben is dit bij de basiliek wel het geval; deze vervult nog altijd een geloofsfunctie en heeft daarnaast een aantrekkingskracht op toeristen.

Culturele herinnering
Het wetenschapsechtpaar Jan en Aleida Assmann maakt een onderscheid tussen communicatieve en culturele herinnering: de eerste gaat over de herinnering van de laatste drie of vier generaties: het levend geheugen van een gemeenschap, terwijl het bij culturele herinnering gaat om woorden,beelden en rituelen die verwijzen naar een verder teruggelegen ‘oer’-verleden. Het katholicisme dat op een locatie alsan Oudenbosch wordt uitgedragen is een vorm van culturele herinnering: het gaat in de kerk om uitbeeldingen van de katholieke tradities, met veel overdaad.
Deze kerk biedt katholieke barok, renaissance en neogotiek in een. De bezoeker wordt overdonderd door een bombardement van indrukken. Het wordt zeer duidelijk dat het katholisme een cultuur van uiterlijk vertoon is. Alles ademt hier de rijkdom van het oude geloof; er is geen ruimte voor ironie of nuancering. Men maakt kennis met de culturele herinnering gegoten in beelden, ramen en schilderingen.

​Mij was deze veelheid aan semiotische input wat veel. Soms is ‘less’ inderdaad ‘more’. Door de bomen zie je het bos niet meer, zoveel details springen in het oog. Er is in letterlijke zin sprake van begrenzing (de muren van het heiligdom), maar het is alsof men op een beperkte locatie alles wat aantrekkelijk zou zijn aan de Roomse cultuur heeft willen tonen. Wie de basiliek bezoekt wordt even in een andere sfeer opgenomen, een sfeer die sterk afwijkt van die in de geseculariseerde wereld. Je bent even in een andere wereld, een andere tijd.